صنعت حملونقل ریلی ایران با ظرفیتهای بالای جغرافیایی، اقتصادی و زیستمحیطی، با چالشهای ساختاری، اقتصادی و نهادی مواجه است.
چکیده مدیریتی
صنعت حملونقل ریلی ایران، با وجود ظرفیتهای ژئوپلیتیکی، موقعیت ترانزیتی ممتاز و نقش کلیدی در توسعه پایدار، مزایای حمل و نقل سبز، کاهش مصرف آب، سوخت، الایندگی، تلفات تصادفات جاده ای، افزایش ایمنی، کاهش هزینه های لجستیکی و حتی کاهش تورم با چالشهای ساختاری، اقتصادی و نهادی روبهرو است که مانع بهرهوری کامل کسبوکارهای فعال در این حوزه شدهاند (Ahmadi, 2021). نبود توازن رقابتی با حملونقل جادهای، فرسودگی ناوگان، تعرفههای دستوری، زمان طولانی بازگشت سرمایه و ریسکهای بالای سرمایهگذاری، از مهمترین محدودیتهای توسعه این صنعت به شمار میروند.
این مقاله با تمرکز بر تحلیل محیط کلان صنعت و بهرهگیری از مدل PESTL، تصویری جامع از فرصتها و تهدیدها ارائه میدهد (Shahbazi & Karami, 2020). نتایج نشان میدهد توسعه پایدار صنعت ریلی بدون اصلاح نظام تعرفهگذاری، آزاد سازی شبکه، بهبود فضای سرمایهگذاری و تقویت نقش شرکتهای بهرهبردار امکانپذیر نخواهد بود.
تجربه عملیاتی شرکتهای ریلی نشان میدهد که حتی در شرایط محدودیتهای ساختاری و اقتصادی، ارتقای بهرهوری، کنترل هزینهها و افزایش قابلیت اطمینان خدمات قابل تحقق است ولی کافی نیست (R.W.T Annual Report, 2024). اجرای اصلاحات هماهنگ میتواند صنعت حملونقل ریلی را به یکی از پیشرانهای اصلی توسعه لجستیک و رشد اقتصادی ایران تبدیل کند.
۱. وضعیت فعلی کسبوکارها در صنعت حملونقل ریلی ایران
صنعت حملونقل ریلی ایران شامل حمل بار، حمل مسافر، بهرهبرداری ناوگان، تعمیر و نگهداری، تولید و تأمین لکوموتیو و واگن و شرکتهای پیمانکاری توسعه و نگهداری زیرساخت میشود (Ministry of Roads & Urban Development, 2022). این صنعت بهطور تاریخی دولتمحور بوده و سهم بخش خصوصی محدود است.
در سالهای اخیر، این صنعت تحت تأثیر عواملی نظیر فرسودگی ناوگان، کمبود لکوموتیو فعال، محدودیت منابع مالی، تعرفههای دستوری و وابستگی شدید به سیاستهای دولتی قرار داشته است. بخش قابل توجهی از شبکه و ناوگان ریلی کشور عمر بالایی دارد و نوسازی آن با سرعت مناسبی انجام نشده است. از سوی دیگر، عدم توازن رقابتی میان حملونقل ریلی و جادهای، بهویژه بهدلیل یارانههای پنهان سوخت در بخش جادهای، باعث کاهش سهم ریل در جابهجایی بار و مسافر شده است. این شرایط، سودآوری و انگیزه توسعه را برای شرکتهای ریلی کاهش داده است. (Ahmadi, 2021)
۲. مشکلات و چالشهای اصلی
۲-۱. مشکلات اقتصادی و مالی
· تورم مزمن و افزایش مستمر هزینههای تعمیر و نگهداری (Shahbazi & Karami, 2020)
· عدم تناسب هزینههای بهرهبرداری و تعرفههای حملونقل ریلی
· کمبود نقدینگی و سرمایه در گردش
· دشواری تأمین مالی پروژههای بلندمدت
۲-۲. مشکلات ساختاری و نهادی
· حضور پررنگ دولت در سیاستگذاری و بهرهبرداری
· محدودیت اختیارات بخش خصوصی
· پیچیدگی فرآیندهای اداری و نبود شفافیت
· عدم وجود سیاستهای بلندمدت توسعه ریلی
۲-۳. مشکلات فنی و عملیاتی
· فرسودگی لکوموتیو و واگنها
· کمبود لکوموتیو آماده به کار
· پایین بودن سرعت تجاری قطارها
· ضعف سیستمهای نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه
۲-۴. مشکلات رقابتی
· مزیت قیمتی مصنوعی حملونقل جادهای
· عدم واقعیسازی هزینههای لجستیک
· کاهش جذابیت حملونقل ریلی برای مشتریان و صاحبان کالا
۳. تحلیل محیط کلان با مدل PESTL
P – سیاسی: تحریمها و وابستگی صنعت ریلی به تصمیمات دولتی، فضای سرمایهگذاری را با عدم قطعیت مواجه کرده است (Shahbazi & Karami, 2020).
E – اقتصادی: تورم بالا، نوسانات نرخ ارز، تعرفههای دستوری و نبود مدل اقتصادی پایدار، دوره بازگشت سرمایه را طولانی و پرریسک کرده است.
S – اجتماعی: افزایش جمعیت شهری، رشد تقاضای حملونقل ایمن و مقرونبهصرفه و حساسیت نسبت به مصرف سوخت و آلودگی، فرصت اجتماعی برای توسعه صنعت ریلی فراهم کرده است.
T – فناوری: فرسودگی فناوریها، ضعف دیجیتالیسازی و وابستگی به فناوری خارجی از چالشهای اصلی است، در حالی که ظرفیت مناسبی برای بومیسازی فناوری وجود دارد.
L – قانونی: پیچیدگی قوانین و ضعف قراردادهای بلندمدت بهرهبرداری و نبود تضمین بازگشت سرمایه از موانع جدی ورود سرمایهگذاران محسوب میشود (Ministry of Roads & Urban Development, 2022).
۴. اهمیت توسعه کسبوکارهای ریلی
توسعه کسبوکارهای ریلی باعث کاهش هزینههای لجستیک، افزایش بهرهوری انرژی، کاهش تصادفات و آلایندگیها میشود. صنعت ریلی میتواند محور توسعه ترانزیت بینالمللی ایران و اتصال کریدورهای شمال–جنوب و شرق–غرب باشد. گسترش این صنعت موجب ایجاد اشتغال تخصصی، تقویت امنیت اقتصادی، سیاسی و کاهش وابستگی اقتصاد کشور به بخش های پرهزینه و کم بازده است.
۵. چالشها و ریسکهای پیشروی کسبوکارهای ریلی در ایران
· ریسکهای اقتصادی ناشی از تورم و نوسانات ارزی
· ریسکهای سرمایهگذاری بهدلیل طولانی بودن دوره بازگشت سرمایه
· ریسکهای عملیاتی ناشی از کمبود شبکه ریلی، لکوموتیو و خرابی ناوگان
· ریسکهای نهادی شامل تغییرات مدیریتی و تصمیمات غیرکارشناسی
· ریسکهای رقابتی در برابر حملونقل جادهای
۵. نقش شرکت راه اهن حمل و نقل و سایر شرکتهای وابسته به صندوق پس انداز کارکنان راه اهن در توسعه صنعت حمل و نقل ریلی
شرکت راه اهن حمل و نقل و سایر شرکتهای وابسته به صندوق پس انداز کارکنان راه اهن بهعنوان شرکتهای بهرهبردار و عملیاتی فعال در صنعت حملونقل ریلی کشور، نقش مؤثری در جابهجایی بار، ارتقاء بهرهوری ناوگان ، بهبود کیفیت خدمات ریلی و توسعه شبکه ریلی ایفا میکنند. این شرکت ها با اتکا به تجربه عملیاتی، نیروی انسانی متخصص و استفاده از ناوگان ریلی، سهم قابل توجهی در پایداری زنجیره لجستیک ریلی و پاسخگویی به نیازهای حملونقل کشور دارد. عملکرد این شرکتها در بهینهسازی بهرهبرداری، کاهش هزینههای عملیاتی، افزایش قابلیت اطمینان خدمات و تعامل مؤثر با شبکه ریلی، میتواند نقش مهمی در افزایش جذابیت حملونقل ریلی و تقویت جایگاه آن در مقایسه با سایر شیوههای حملونقل ایفا کند. همچنین تقویت توان عملیاتی و تنفیذ اختیارات به این شرکت ها، یکی از عوامل کلیدی در توسعه پایدار صنعت حملونقل ریلی ایران محسوب میشود.
نتیجهگیری
صنعت حملونقل ریلی ایران با ظرفیتهای بالای جغرافیایی، اقتصادی و زیستمحیطی، با چالشهای ساختاری، اقتصادی و نهادی مواجه است. توسعه پایدار بدون اصلاح تعرفهها، نوسازی ناوگان، تقویت نقش شرکتهای بهرهبردار و بهبود فضای سرمایهگذاری ممکن نخواهد بود. اجرای اصلاحات هماهنگ، صنعت ریلی را به پیشران اصلی توسعه لجستیک و رشد اقتصادی ایران تبدیل خواهد کرد. از تمامی متخصصین و صاحب نظران صنعت حمل و نقل ریلی دعوت می شود تا با ایده ها و راهکارهای خلاقانه خود، ما را در شرکت راه آهن حمل و نقل در توسعه این صنعت سبز حمایت کنند. شماره تماس 66424900-021 داخلی 303
مهندس مجید محرمی
مشاور برنامه ریزی و توسعه کسب و کار شرکت راه آهن حمل و نقل
